.png)
Có một nghịch lý thú vị trong cách mà chúng ta sống: Chúng ta thường nhanh chóng phát hiện ra sai lầm của người khác, nhưng lại mù quáng trước những lỗi lầm của chính mình. Mặc dù tự hào về khả năng tư duy độc lập, nhưng chúng ta lại dễ dàng bị cuốn theo đám đông mà không hề hay biết.
Nhà văn Mark Twain đã từng nói: “Dễ dàng hơn nhiều để lừa một ai đó, so với việc thuyết phục họ rằng họ đã bị lừa.” Câu nói này không chỉ đơn thuần là một trò đùa tinh tế. Nó phản ánh một sự thật sâu sắc về bản chất con người – rằng chúng ta thường bảo vệ niềm tin của mình một cách mạnh mẽ hơn là tìm kiếm sự thật.
Vậy điều gì đang xảy ra ở đây? Tại sao chúng ta lại dễ dàng bị cuốn theo đám đông như vậy? Quan trọng hơn, làm thế nào để chúng ta có thể giữ vững sự tỉnh táo khi xung quanh mọi người đều đang đi theo một lối khác?
Tôi có một người bạn làm trong lĩnh vực đầu tư. Anh ấy chia sẻ rằng vào năm 2021, khi thị trường tiền mã hóa đang bùng nổ, hầu hết bạn bè anh đều tham gia. Họ thường kể những câu chuyện về việc kiếm được bao nhiêu tiền và tương lai tươi sáng của công nghệ blockchain. Anh nhận ra rằng mọi thứ đang trở nên quá nóng và dường như phát triễn quá nhanh. Anh cần phải thận trọng. Tuy nhiên, một buổi tối, sau khi nghe năm người bạn cùng bàn say sưa nói về khoản lãi khổng lồ, anh cũng quyết định đầu tư.
“Tôi không muốn là người duy nhất đứng ngoài cuộc,” anh thừa nhận. “Cảm giác bị bỏ lại phía sau, không hiểu những gì mọi người đang bàn tán – thật sự rất khó chịu.”
Đây chính là khái niệm mà các nhà tâm lý học gọi là “áp lực xã hội” – nhưng nó còn phức tạp hơn nhiều so với việc chỉ đơn thuần là mong muốn hòa nhập. Trong hàng triệu năm tiến hóa, tổ tiên của chúng ta đã sinh sống trong các bộ lạc nhỏ. Việc bị tách rời khỏi nhóm đồng nghĩa với cái chết. Vì vậy, bộ não của chúng ta đã được lập trình để xem sự thuộc về như một nhu cầu thiết yếu cho sự sống.
Vấn đề nằm ở chỗ, trong xã hội hiện đại, cơ chế này đôi khi dẫn chúng ta đến những quyết định sai lầm. Chúng ta thường tin vào một điều gì đó không phải vì nó là sự thật, mà chỉ vì “mọi người đều nghĩ như vậy.” Chúng ta hành động không phải vì đó là lựa chọn thông minh, mà vì nỗi sợ bị cô lập.
Năm 1951, nhà tâm lý học Solomon Asch tiến hành một thí nghiệm nổi tiếng. Ông yêu cầu các tình nguyện viên so sánh độ dài của các đường thẳng – một nhiệm vụ vô cùng đơn giản mà ai cũng có thể thực hiện chính xác. Tuy nhiên, có một điểm đặc biệt: trong phòng có một nhóm người khác (trên thực tế là những diễn viên của thí nghiệm) và họ cố ý đưa ra những câu trả lời sai.
Kết quả ra sao? Khoảng 75% các tình nguyện viên đã ít nhất một lần chấp nhận câu trả lời sai từ đám đông, mặc dù họ vẫn nhận thức rõ một sự thật khác. Ngay cả khi nhiệm vụ đơn giản đến mức không thể nhầm lẫn, con người thường chọn đi theo ý kiến của số đông.
Điều này không có nghĩa là chúng ta thiếu thông minh. Nó chỉ đơn giản cho thấy rằng bộ não của chúng ta đánh giá dựa trên hai yếu tố: sự thật và sự kết nối. Và thường thì ... sự kết nối có thể chiếm ưu thế.
Hãy nhớ lại những khoảnh khắc bạn ngồi trong một cuộc họp công ty. Khi sếp đưa ra một ý tưởng mà bạn nhận thấy có vấn đề, bạn có phản đối không? Hay bạn cũng gật đầu theo, tự thuyết phục bản thân rằng "chắc mình đang nghĩ sai"?
Có một câu chuyện thú vị về Warren Buffett – một trong những nhà đầu tư vĩ đại nhất trong lịch sử. Ông đã chia sẻ rằng trong suốt sự nghiệp của mình, ông luôn cố gắng tránh xa "tiếng ồn" của thị trường. Thay vì đặt văn phòng ở New York hay bất kỳ trung tâm tài chính nào khác, ông đã quyết định chọn Omaha, Nebraska – một thành phố nhỏ yên tĩnh ở miền Trung Tây nước Mỹ.
Tại sao vậy? Bởi vì Buffett nhận ra rằng khi bạn hòa mình vào đám đông, suy nghĩ của bạn cũng bị ảnh hưởng bởi đám đông ấy. Khi mọi người xung quanh bạn đều bàn tán về một cổ phiếu nào đó, bạn sẽ bắt đầu cảm thấy nó có giá trị – không phải do bạn đã phân tích kỹ lưỡng, mà chỉ vì “mọi người đều nhắc đến nó.”
Đây là cách mà bộ não chúng ta vận hành: Chúng ta thường không nhận thấy sự ảnh hưởng xung quanh. Chúng ta tưởng rằng mình đang suy nghĩ một cách độc lập, nhưng thực tế, chúng ta chỉ đang lặp lại những điều đã được nghe đi nghe lại nhiều lần.
Có một khái niệm trong tâm lý học được gọi là "hiệu ứng lặp lại", đây là một hiện tượng tâm lý cho thấy rằng chúng ta có xu hướng tin tưởng vào một điều gì đó khi nghe thấy nó nhiều lần. Hiệu ứng này không liên quan đến độ chính xác của thông tin, mà chỉ đơn thuần liên quan đến tần suất mà nó xuất hiện.
Hãy nghĩ về những tin đồn lan truyền trên mạng xã hội. Ban đầu, có thể bạn sẽ cảm thấy hoài nghi. Tuy nhiên, khi bạn thấy năm hay mười người cùng chia sẻ một thông tin, bộ não bạn bắt đầu nghĩ: “Có lẽ điều này có cơ sở, nếu nhiều người nói như vậy.” Và rồi, bạn cũng sẽ dễ dàng tin theo.
Vậy, làm thế nào để bạn có thể giữ vững lập trường của mình và không bị ảnh hưởng bởi những người xung quanh? Làm sao để duy trì sự tỉnh táo khi mọi người đang dường như đi theo một hướng nhất định?
Điều đầu tiên và quan trọng nhất là thiết lập sự tách biệt cả về vật lý lẫn tinh thần với những nguồn ảnh hưởng quá lớn. Điều này không có nghĩa là bạn phải trở thành một người ẩn dật hay tách rời khỏi xã hội. Nó chỉ đơn giản là nhận thức rằng môi trường xung quanh có tác động lớn đến suy nghĩ của bạn hơn những gì bạn có thể tưởng tượng.
Nếu bạn dành cả ngày để theo dõi tin tức tài chính, bạn sẽ bắt đầu suy nghĩ như một nhà giao dịch ngắn hạn. Nếu bạn liên tục lướt qua mạng xã hội, bạn sẽ có xu hướng tin vào những gì đang "viral" hơn là những điều chính xác. Nếu bạn chỉ trò chuyện với những người có cùng quan điểm, bạn sẽ không bao giờ có cơ hội để thử thách niềm tin của mình.
Warren Buffett dành phần lớn thời gian của mình cho việc đọc sách và suy ngẫm, thay vì tham gia các cuộc họp hay sự kiện. Điều này không phải là ngẫu nhiên; đó là một quyết định có chủ đích nhằm bảo vệ khả năng tư duy độc lập của ông.
Một phương pháp khác để đối phó với áp lực từ đám đông là chủ động tìm kiếm những quan điểm khác biệt. Não bộ của chúng ta thường có xu hướng tìm kiếm thông tin xác nhận những niềm tin đã có – điều này được gọi là "thiên kiến xác nhận." Để khắc phục tình trạng này, bạn cần chủ động đặt mình vào những tình huống không thoải mái.
Tôi có một thói quen thú vị: Khi nghiên cứu một chủ đề và cảm thấy đã nắm bắt được, tôi thường tìm kiếm những bài viết từ góc nhìn hoàn toàn trái ngược. Điều này không phải để tranh luận hay xác định đúng sai, mà nhằm nhận thức rằng mọi vấn đề đều có nhiều khía cạnh khác nhau.
Điều này giống như việc ngắm nhìn một bức tranh từ nhiều góc độ khác nhau. Khi bạn chỉ đứng ở một chỗ, bạn sẽ nghĩ rằng mình đã thấy toàn bộ tác phẩm. Tuy nhiên, khi bạn di chuyển xung quanh, bạn sẽ phát hiện ra những chi tiết mà trước đây mình chưa từng nhận ra.
Khi ai đó chia sẻ với bạn một điều mà “mọi người đều biết,” hãy tạm dừng và tự hỏi: “Liệu tôi có thực sự biết điều này là đúng không? Hay tôi chỉ tin tưởng vì đã nghe nhiều lần?”
Một câu hỏi đơn giản nhưng rất sâu sắc là: “Có bằng chứng nào ủng hộ niềm tin này không?” Nếu câu trả lời của bạn chỉ đơn giản là “mọi người đều nói như vậy” hoặc “tôi thấy nhiều người làm như thế,” thì có thể đây là dấu hiệu cho thấy bạn đang chạy theo số đông mà không suy nghĩ kỹ lưỡng.
Tất nhiên, không phải lúc nào việc đi ngược lại với đám đông cũng là quyết định thông minh. Đôi khi, đám đông có lý do chính đáng. Thực tế, có những lúc "mọi người đều làm như vậy" vì đó chính là phương pháp hiệu quả nhất để giải quyết một vấn đề.
Chìa khóa là nhận ra khi nào đám đông phản ứng từ nỗi sợ hãi, lòng tham hoặc áp lực xã hội, và khi nào họ phản ứng dựa trên kinh nghiệm và sự hiểu biết thực sự.
Hãy xem xét việc lái xe. Khi mọi người đều dừng lại ở đèn đỏ, bạn cũng nên dừng – không phải vì bạn đang "theo đám đông" một cách mù quáng, mà vì đó là quy tắc hợp lý để đảm bảo an toàn cho mọi người. Nhưng khi mọi người cùng nhau mua một loại cổ phiếu chỉ vì "giá đang tăng," thì đó lại là một câu chuyện hoàn toàn khác.
Sự khác biệt nằm ở chỗ: Trong trường hợp đầu tiên, hành vi của đám đông được dẫn dắt bởi lý trí và những kinh nghiệm đã được xác thực. Trong trường hợp thứ hai, nó lại chịu ảnh hưởng từ cảm xúc và sự mong đợi.
Nhà văn Paul Graham đã từng sáng tác một bài luận nổi tiếng mang tên “Do Things That Don’t Scale.” Ông cho rằng, những ý tưởng xuất sắc thường xuất phát từ những cá nhân dám thực hiện những việc mà xã hội xem là “kỳ quặc” hoặc “không đáng.”
Khi Steve Jobs lần đầu tiên giới thiệu iPhone, nhiều người trong ngành công nghệ đã hoài nghi. “Ai lại muốn một chiếc điện thoại không có bàn phím?” họ nói. “Thị trường đã rõ ràng: họ muốn BlackBerry.” Tuy nhiên, Jobs không bận tâm đến những gì thị trường “nói”. Ông chú trọng vào việc tạo ra những sản phẩm mà mọi người chưa nhận ra là cần thiết.
Điều này không có nghĩa là bạn phải luôn luôn chống lại số đông chỉ để thể hiện sự khác biệt. Thay vào đó, bạn nên sẵn sàng đứng vững một mình khi bạn tin rằng mình đúng – ngay cả khi điều đó mang lại cảm giác không thoải mái.
Hãy dành một ngày trong tuần (hoặc ít nhất vài giờ) để tạm ngưng tất cả các mạng xã hội, tin tức và các nguồn thông tin bên ngoài. Chỉ cần ở lại với những suy nghĩ của chính mình. Ghi lại những điều bạn tin tưởng và đặt câu hỏi cho bản thân về lý do tại sao bạn lại tin vào chúng.
Mỗi khi bạn đưa ra một quyết định quan trọng, hãy ghi chép lại lý do cho sự lựa chọn đó. Sau một thời gian, hãy quay lại và xem xét những gì bạn đã viết. Bạn sẽ nhận ra những xu hướng trong quyết định của mình, liệu chúng có xuất phát từ suy nghĩ cá nhân hay bị ảnh hưởng bởi người khác.
Hãy có ít nhất một người trong cuộc sống mà bạn biết rằng họ sẽ không đồng tình với bạn về nhiều vấn đề. Không phải để tranh cãi, mà để có được một góc nhìn khác. Khi bạn chuẩn bị đưa ra một quyết định quan trọng, hãy tìm kiếm ý kiến của họ – không phải để họ quyết định thay bạn, mà để họ giúp bạn nhận ra những điểm mù trong suy nghĩ của mình.
Cuối cùng, khả năng tư duy độc lập không phải là điều đến với chúng ta một cách tự nhiên. Nó cần sự nỗ lực có chủ đích, can đảm để đứng vững một mình khi cần thiết, và sự khiêm tốn để thừa nhận sai lầm của bản thân.
Nhưng phần thưởng thật sự rất xứng đáng. Khi bạn học cách tư duy độc lập, bạn sẽ đưa ra những quyết định sáng suốt hơn. Bạn sẽ ít phải hối tiếc hơn. Quan trọng nhất, bạn sẽ sống một cuộc đời chân thật với chính mình, chứ không phải là phiên bản mà người khác mong muốn bạn trở thành.
Nhà triết học Friedrich Nietzsche đã từng nói: “Con người luôn phải trả một cái giá đắt để ở gần với người khác – vì họ chỉ là những bản sao của đám đông.”
Nhưng bạn không bao giờ nên trở thành một bản sao. Hãy là phiên bản gốc của chính mình. Đồng thời, hãy ghi nhớ rằng, đôi khi, con đường cô đơn nhất lại dẫn đến những điểm đến quý giá nhất.
Kết nối, trao quyền và mang đến cơ hội, nhằm thúc đẩy sự phát triển nghề nghiệp, kinh doanh và văn hóa cho cộng đồng người Việt tại Mỹ
