Essay
Trong thế giới hiện đại, mọi thứ dường như đều bị đánh giá dựa trên công dụng của nó. Giáo dục được xem là con đường đến việc làm, nghệ thuật trở thành công cụ quảng bá, tình bạn được đo bằng lợi ích mạng lưới, và thiên nhiên bị coi là nguồn tài nguyên để khai thác. Bài viết Instrumentalisation Is Making Everything a Means to an End trên Aeon lập luận rằng hiện tượng này – sự công cụ hóa (instrumentalisation) – đang làm xói mòn khả năng con người nhìn nhận giá trị nội tại của sự vật, của người khác, và của chính cuộc sống.
Sự công cụ hóa không chỉ là một xu hướng kinh tế hay xã hội, mà là một cách tư duy: coi mọi thứ như phương tiện để đạt được điều gì đó khác, thay vì là mục đích tự thân. Khi tư duy này trở thành mặc định, thế giới mất đi chiều sâu đạo đức và ý nghĩa nhân văn.
Tư tưởng về giá trị nội tại không phải là mới. Từ thời Aristotle, triết học đã phân biệt giữa những hành động có giá trị tự thân (như chiêm ngưỡng, học hỏi, yêu thương) và những hành động chỉ có giá trị vì mục đích khác (như kiếm tiền, sản xuất). Immanuel Kant sau này nhấn mạnh rằng con người phải luôn được đối xử như mục đích, không bao giờ chỉ là phương tiện.
Tuy nhiên, trong thời đại hiện nay, ranh giới này bị xóa nhòa. Chủ nghĩa công cụ – vốn bắt nguồn từ triết học thực dụng và được củng cố bởi chủ nghĩa tư bản – đã biến hiệu quả thành tiêu chuẩn tối cao. Mọi thứ được đánh giá bằng khả năng “tạo ra kết quả”: năng suất, lợi nhuận, tác động, hoặc ảnh hưởng.
Giá trị nội tại – thứ không thể đo lường – bị xem là xa xỉ hoặc vô ích. Một bức tranh chỉ có giá trị nếu bán được, một bài thơ chỉ đáng đọc nếu “truyền cảm hứng”, một người chỉ đáng trọng nếu “đóng góp cho xã hội”.
Sự công cụ hóa không chỉ áp dụng cho vật thể mà còn cho con người. Trong môi trường làm việc, nhân viên được gọi là “nguồn nhân lực” – một thuật ngữ thể hiện rõ cách con người bị xem như tài nguyên để khai thác. Các mối quan hệ xã hội cũng bị định hình bởi logic tương tự: người ta kết nối để “mở rộng mạng lưới”, yêu để “phát triển bản thân”, giúp đỡ để “xây dựng thương hiệu cá nhân”.
Bài viết trên Aeon cho rằng đây là biểu hiện của một sự tha hóa tinh vi. Khi con người chỉ được nhìn qua lăng kính công dụng, họ đánh mất phẩm giá. Mối quan hệ giữa người với người trở thành giao dịch, và lòng tin bị thay thế bằng tính toán.
Điều nguy hiểm là sự công cụ hóa thường được ngụy trang bằng ngôn ngữ tích cực: “tối ưu hóa”, “phát triển bản thân”, “tạo giá trị”. Nhưng đằng sau đó là một thế giới nơi mọi thứ – kể cả cảm xúc và đạo đức – đều bị quy đổi thành lợi ích.
Một trong những lĩnh vực chịu ảnh hưởng nặng nề nhất là giáo dục. Học tập, vốn từng được xem là hành trình tìm kiếm tri thức và khai mở tâm hồn, nay bị biến thành công cụ để đạt được việc làm. Các trường học và đại học bị thúc ép “đáp ứng nhu cầu thị trường”, sinh viên được khuyến khích chọn ngành “có lợi thế cạnh tranh”, còn các môn học nhân văn bị xem là “không thực tế”.
Khi tri thức bị công cụ hóa, học tập mất đi ý nghĩa nội tại. Người học không còn hỏi “điều này có đúng không?” mà hỏi “điều này có giúp tôi thành công không?”. Bài viết cảnh báo rằng điều này không chỉ làm nghèo đi đời sống trí tuệ, mà còn làm suy yếu nền dân chủ – vì một xã hội chỉ biết đo lường bằng lợi ích sẽ không còn khả năng suy tư đạo đức.
Không chỉ giáo dục, những lĩnh vực từng được xem là thiêng liêng – nghệ thuật, tình yêu, thiên nhiên – cũng bị cuốn vào logic công cụ. Nghệ thuật được đánh giá bằng lượt xem, lượt chia sẻ, hoặc giá đấu giá. Tình yêu bị biến thành “đầu tư cảm xúc”, nơi người ta chọn bạn đời dựa trên “giá trị tương thích”. Thiên nhiên bị xem như “tài sản sinh thái”, chỉ đáng bảo vệ nếu có “lợi ích kinh tế”.
Bài viết cho rằng khi mọi thứ đều trở thành phương tiện, con người đánh mất khả năng chiêm ngưỡng. Họ không còn biết nhìn một bông hoa chỉ vì vẻ đẹp của nó, nghe một bản nhạc chỉ vì niềm vui, hay yêu một người chỉ vì họ là chính họ. Thế giới trở nên phẳng, trơn tru, nhưng vô hồn.
Tại sao con người lại chấp nhận sống trong một thế giới công cụ hóa? Bài viết gợi ý rằng nguyên nhân sâu xa là nỗi sợ vô nghĩa. Trong một xã hội không còn niềm tin tôn giáo hay triết lý chung, con người tìm kiếm ý nghĩa trong hành động – nhưng lại chỉ biết đo lường bằng kết quả.
Khi không còn tin vào giá trị nội tại, con người buộc phải chứng minh giá trị của mình bằng hiệu quả. Họ làm việc không ngừng, học tập không ngừng, sáng tạo không ngừng – không phải vì yêu thích, mà vì sợ bị xem là vô dụng. Sự công cụ hóa, vì thế, không chỉ là hệ thống áp đặt từ bên ngoài, mà còn là cơ chế tự áp lực từ bên trong.
Sự công cụ hóa có hậu quả sâu sắc đối với đời sống tinh thần. Khi mọi thứ đều bị quy đổi thành phương tiện, con người mất khả năng cảm nhận ý nghĩa. Họ trở nên hoài nghi, mệt mỏi và trống rỗng.
Trong công việc, họ cảm thấy bị bóc lột dù được trả lương cao, vì công việc không còn mang lại giá trị nội tại. Trong đời sống cá nhân, họ cảm thấy cô đơn dù có nhiều “kết nối”, vì các mối quan hệ thiếu chiều sâu. Trong xã hội, họ cảm thấy bất an dù có nhiều lựa chọn, vì mọi thứ đều có thể bị thay thế.
Bài viết cho rằng đây là bi kịch của thời đại: con người có nhiều công cụ hơn bao giờ hết, nhưng lại ít mục đích hơn bao giờ hết.
Giải pháp không nằm ở việc từ bỏ công cụ hay hiệu quả, mà ở việc khôi phục khả năng nhìn nhận giá trị nội tại. Điều này đòi hỏi một sự thay đổi trong cách tư duy: học để hiểu chứ không chỉ để đạt điểm, làm việc vì niềm vui sáng tạo chứ không chỉ vì lương, yêu vì sự hiện diện chứ không vì lợi ích.
Bài viết gợi ý rằng triết học, nghệ thuật và tôn giáo – dù khác nhau – đều có thể giúp con người tái khám phá giá trị tự thân của tồn tại. Chúng nhắc nhở rằng có những điều không thể đo lường, không thể quy đổi, nhưng lại làm cho cuộc sống đáng sống.
Sự công cụ hóa đang khiến thế giới trở nên hiệu quả hơn nhưng cũng lạnh lẽo hơn. Khi mọi thứ chỉ còn là phương tiện, con người đánh mất khả năng sống có mục đích.
Bài viết trên Aeon kết thúc bằng một lời kêu gọi: hãy học cách nhìn thế giới không chỉ qua câu hỏi “nó có ích gì?”, mà còn qua câu hỏi “nó có ý nghĩa gì?”. Chỉ khi đó, con người mới có thể thoát khỏi vòng xoáy của công cụ hóa và tìm lại phẩm giá của chính mình – không phải như phương tiện, mà như mục đích.
Kết nối, trao quyền và mang đến cơ hội, nhằm thúc đẩy sự phát triển nghề nghiệp, kinh doanh và văn hóa cho cộng đồng người Việt tại Mỹ