Analysis
Năm 2024, việc dùng ChatGPT được chia đều giữa công việc và mục đích cá nhân. Đến 2025, 73% các cuộc trò chuyện với ChatGPT phục vụ mục đích cá nhân - không phải để viết email hay tóm tắt tài liệu, mà là để… trò chuyện.
Một khảo sát cho thấy 16% người trưởng thành ở Mỹ đã dùng AI để tìm bạn, và con số này lên tới 25% ở nhóm dưới 30 tuổi. Replika báo cáo đạt 40 triệu người dùng vào cuối 2025, tăng từ 10 triệu năm 2023, trong khi Character.AI có 20 triệu người dùng hàng tháng.
Đây không chỉ là một xu hướng nhỏ bé. Đây là một phong trào mà hàng triệu người đang thay đổi cách thức họ tìm kiếm kết nối xã hội.
Hơn 20 năm phát triển mạng xã hội và một thập kỷ smartphone đã làm cho các mối quan hệ "không cần tiếp xúc" trở nên bình thường. Cuộc trò chuyện qua tin nhắn với AI cũng không khác gì so với những cuộc trò chuyện giữa bạn bè ở xa. Cả hai đều chỉ là những pixel trên màn hình.
Nhưng khi chúng ta đi sâu vào phân tích, có thể nhận thấy một lý do sâu xa hơn. Như một nhà xã hội học tại McGill đã nói: “Bạn bè AI sẽ không bao giờ có thể thay thế tình bạn thật sự. Thay vào đó, chúng phản ánh điều mà con người khao khát từ tình bạn.”
Chatbot tạo ra những mối quan hệ kiểu “bạn bè” mà nhiều người đã quen thuộc: đơn giản, luôn sẵn sàng khi bạn cần, và hoàn toàn phù hợp với bạn. Trên TikTok, nhiều người ca ngợi những mối quan hệ “dễ duy trì” này, với lời khuyên thường thấy rằng nếu một mối quan hệ không còn mang lại lợi ích cho bạn, hãy nên kết thúc nó.
AI là sự tối ưu hóa thuật toán của câu hỏi "Liệu mối quan hệ này có phục vụ vì lợi ích của tôi không?"
Mark Zuckerberg gần đây đã chia sẻ rằng người Mỹ trung bình chỉ có dưới ba người bạn, trong khi họ lại mong muốn có nhiều hơn. Hiện tại, Meta đang cung cấp "nguồn cung" này thông qua AI Studio, nơi mọi người có thể tạo ra những người bạn tùy chỉnh cho riêng mình.
Replika cam kết rằng chatbot sẽ luôn đồng hành cùng bạn. Nomi khẳng định rằng nó mang đến một mối quan hệ đặc biệt dành riêng cho bạn. Google quảng bá Gemini với thông điệp "nói chuyện thật sự hiểu bạn." Sam Altman cho biết OpenAI đang nỗ lực nâng cao khả năng cá nhân hóa của ChatGPT.
Các công ty công nghệ hiện nay không chỉ cung cấp quyền truy cập vào mạng lưới bạn bè của bạn. Họ đang bán chính mối quan hệ đó – miễn phí nếu bạn chấp nhận một số hạn chế, hoặc với mức phí hàng tháng nếu bạn muốn trải nghiệm với những người bạn thông minh hơn và nhanh nhạy hơn.
Các mô hình AI được phát triển nhằm mục đích hỗ trợ và xác nhận người dùng, đến mức có thể trở nên vô lý hoặc gây ra nguy hiểm.
Nhiều vụ kiện đã chỉ ra rằng phản ứng của ChatGPT có thể đã tạo ra những ảo tưởng cho những người gặp khó khăn về sức khỏe tâm thần, đồng thời khuyến khích những người khác tham gia vào kế hoạch tự sát.
Các nhà nghiên cứu đã tiến hành kiểm tra AI dựa trên các bài viết từ r/AmItheAsshole, nơi người dùng đặt câu hỏi, “Mình có sai không?” AI cho rằng người viết đã hành động đúng khoảng một nửa số lần. Tuy nhiên, cộng đồng lại xác định rằng họ sai. Điều này cho thấy AI thường có xu hướng "chiều lòng" người dùng, có thể khiến họ tin rằng mình luôn đúng, từ đó ảnh hưởng đến cách đánh giá mối quan hệ thực tế.
Một sinh viên tiến sĩ tại Oxford chia sẻ: “Nếu bạn không hài lòng với tính cách của bạn bè AI, bạn có thể điều chỉnh nó. Nhưng nếu một người thực không phù hợp theo nhu cầu của bạn, thì không có tùy chọn nào để thay đổi điều đó.”
Một số nghiên cứu ngắn hạn đã chỉ ra rằng AI có thể giúp giảm bớt cảm giác cô đơn. Tuy nhiên, những nghiên cứu này thường chỉ kéo dài vài tuần hoặc dựa vào dữ liệu công khai của người dùng, do đó không thể phản ánh một cách đầy đủ.
Trong một nghiên cứu kéo dài bốn tuần, những người dành nhiều thời gian trò chuyện với ChatGPT lại cảm thấy cô đơn hơn. Những cá nhân có ít bạn bè thường tìm đến chatbot AI, và một nghiên cứu khác chỉ ra rằng: người càng cô đơn thì càng sử dụng ứng dụng này gần như một cách “bắt buộc”.
Điều này chỉ ra rằng việc sử dụng AI để giảm bớt cảm giác cô đơn có thể trở thành con dao hai lưỡi, đôi khi làm cho tình trạng trở nên tồi tệ hơn thay vì cải thiện.
AI thường được phát triển để chú trọng đến từng người dùng riêng lẻ, nhằm mang lại những trải nghiệm nhanh chóng và dễ chịu trong mỗi lần tương tác ngắn.
Tuy nhiên, các mối quan hệ bền vững không chỉ dựa vào những khoảnh khắc vui vẻ nhất thời. Chúng cần sự thỏa hiệp, nỗ lực, và đôi khi, bạn phải chấp nhận nói ra những điều khó nghe.
Một triết gia tại Princeton nhận xét: “Tình bạn với AI có thể tốt hơn là không có gì, nhưng cũng có thể tệ hơn cả việc không có gì.”
Nỗi lo của nhiều nhà nghiên cứu là: khi quá quen với sự tiện lợi và cá nhân hóa của AI, người dùng có thể bắt đầu cảm thấy những tương tác thực sự với con người - thường đi kèm xung đột, bất đồng và ma sát - trở nên khó chịu và không thoải mái hơn.
Chatbot không thể làm những điều thiết thực trong cuộc sống: nó không nấu súp khi bạn ốm, không nắm tay bạn trong tang lễ, không nhảy múa cùng bạn ở các buổi hòa nhạc. Ngược lại, bạn cũng không nhận được lợi ích từ việc giúp AI - nó không cảm nhận được sự quan tâm của bạn.
Một sinh viên tiến sĩ ở Oxford nhận xét: “Bạn đang dốc hết trái tim ra, nhưng AI chỉ đang thực hiện các phép tính. Nó không thực sự quan tâm đến bạn, vì nó không thể.”
Câu hỏi không phải là khả năng mô phỏng bạn bè của AI đến mức nào. Dữ liệu cho thấy đây là một xu hướng: khi con người càng phụ thuộc vào AI để kết nối xã hội, họ càng có khả năng cảm thấy cô đơn hơn theo thời gian. Trong một số trường hợp, chatbot có thể hỗ trợ những người bị cô lập nặng nề, nhưng họ cũng là nhóm dễ bị tổn thương nhất trước những nguy cơ tiềm ẩn.
Ranh giới giữa công cụ hữu ích và sự thay thế có hại thực sự mờ nhạt hơn rất nhiều so với những gì các công ty công nghệ muốn bạn tin tưởng.
