Nhiều bộ lạc người Mỹ bản địa tại California đang tiếp tục gây áp lực lên hệ thống California State University (Cal State) nhằm đẩy nhanh việc hoàn trả hài cốt tổ tiên và các hiện vật văn hóa đang được lưu giữ tại các trường đại học trong hệ thống này. Tuy nhiên, dù đã có các đạo luật liên bang và tiểu bang yêu cầu thực hiện việc hoàn trả, quá trình này vẫn đang diễn ra rất chậm và gặp nhiều trở ngại pháp lý lẫn hành chính.

‍

Hệ thống Cal State vẫn lưu giữ hàng triệu hiện vật và hơn 2.000 bộ hài cốt

Theo dữ liệu được đề cập trong bài điều tra của LAist và CalMatters, hệ thống Cal State hiện đang lưu giữ hài cốt của hơn 2,000 người Mỹ bản địa cùng khoảng 1,57 triệu hiện vật văn hóa. Ngoài ra còn có khoảng 500,000 hiện vật khác chưa hoàn tất quá trình phân loại và xác minh với các bộ lạc liên quan.

Các trường đại học trong hệ thống có mức độ hoàn trả khác nhau. Một số trường như Cal Poly Humboldt, San Francisco State University và Sacramento State đã đạt được tiến triển đáng kể trong việc repatriation - tức hoàn trả hài cốt và hiện vật cho các bộ lạc. Trong khi đó, một số trường khác như Cal Poly Pomona hay Cal State Bakersfield bị cho là gần như chưa đạt nhiều tiến triển trong quá trình này.

‍

Vì sao việc hoàn trả lại phức tạp?

Về mặt pháp lý, các trường đại học và tổ chức nhận tài trợ công tại Mỹ phải tuân thủ Native American Graves Protection and Repatriation Act (NAGPRA) ở cấp liên bang và Cal NAGPRA tại California. Các đạo luật này yêu cầu các cơ quan có lưu giữ hài cốt hoặc hiện vật văn hóa của người Mỹ bản địa phải xác định nguồn gốc và hoàn trả cho các bộ lạc có liên quan.

Tuy nhiên, trên thực tế, quá trình này thường kéo dài nhiều năm do cần xác định mối liên hệ văn hóa giữa hiện vật với từng bộ lạc cụ thể. Các trường đại học phải tiến hành tham vấn với nhiều bộ lạc dựa trên dữ liệu khảo cổ, lịch sử và vị trí địa lý trước khi có thể thực hiện hoàn trả chính thức.

Một trong những vấn đề lớn nhất nằm ở việc nhiều bộ lạc tại California không có tình trạng “federally recognized tribe” - tức chưa được chính phủ liên bang công nhận chính thức. Điều này khiến quy trình pháp lý trở nên phức tạp hơn, dù luật California hiện đã mở rộng quyền repatriation cho các bộ lạc không được liên bang công nhận.

‍

Tranh luận không chỉ là pháp lý, mà còn là lịch sử và văn hóa

Đối với nhiều cộng đồng bản địa, việc repatriation không đơn thuần là trả lại hiện vật khảo cổ, mà còn liên quan trực tiếp đến ký ức lịch sử, tín ngưỡng và quyền được tôn trọng tổ tiên.

Trong nhiều thập kỷ trước đây, hài cốt và hiện vật của người Mỹ bản địa thường bị thu thập và lưu trữ trong các viện nghiên cứu hoặc trường đại học mà không có sự đồng ý của cộng đồng địa phương. Ngày nay, nhiều bộ lạc cho rằng việc hoàn trả là bước quan trọng để chữa lành những tổn thương lịch sử kéo dài qua nhiều thế hệ.

Ở chiều ngược lại, một số nhà nghiên cứu và bảo tàng cho rằng quá trình repatriation cũng đặt ra thách thức cho hoạt động khảo cổ và nghiên cứu khoa học, đặc biệt với các bộ sưu tập đã được sử dụng trong nghiên cứu nhiều năm.

‍