Khi những người nước ngoài lần đầu tiên làm việc tại Việt Nam, điều khiến họ ngạc nhiên không phải là phở hay cà phê sữa đá, mà chính là khung cảnh vào buổi trưa: cả văn phòng lặng lẽ, người thì nằm bàn, người thì gối tay, thậm chí có người còn mang cả chăn gối đến công ty. Đối với họ, đây là một điều kỳ lạ - một thói quen mà hầu hết các quốc gia phát triển đều không có.
Tuy nhiên, đối với chúng ta, việc ngủ trưa là nhu cầu hiển nhiên. Nó tự nhiên như việc thưởng thức bữa cơm trưa, như tìm kiếm bóng mát trong những ngày hè oi ả. Ai cũng nhớ về thời thơ ấu, những buổi trưa hè bị ép nằm yên trong khi bên ngoài, diều bay và bạn bè đang chơi đùa. Có bao lần chúng ta lén trốn mẹ, bao lần bị nhắc nhở vì không chịu ngủ.
Sống tại Mỹ, bạn sẽ nhận ra rằng ngủ trưa không phải là “chuẩn mực toàn cầu”. Đồng nghiệp Mỹ sẽ nhìn bạn như “người ngoài hành tinh” khi bạn nói rằng mình cần ngủ trưa 5-10 phút.
Trong văn hóa làm việc phương Tây, thời gian được coi là tiền bạc. Giờ nghỉ trưa từ 30 phút đến 1 tiếng chỉ để ăn nhanh, uống cà phê, rồi lại quay lại làm việc. Người ta tự hào về việc duy trì năng suất trong suốt 8 tiếng. Ngủ giữa ngày? Đó là dấu hiệu của sự lười biếng, thiếu động lực, hoặc tệ hơn - không đủ năng lực.
Nhưng khoa học lại có những phát hiện khác. NASA đã chứng minh rằng giấc ngủ kéo dài 20 phút có thể tăng hiệu suất làm việc lên tới 34%. Các nhà nghiên cứu Đức cũng chỉ ra rằng ngủ trưa 6 phút cũng đủ để cải thiện trí nhớ. Nghiên cứu cho thấy ngủ trưa từ 40-45 phút giúp cân bằng hệ miễn dịch, hạ huyết áp, và tăng cường sức đề kháng. Mắt được nghỉ ngơi, làn da được phục hồi, cơ thể sản sinh chất chống oxy hóa.
Chúng ta đang bị kẹt giữa hai thế giới.
Một mặt, cơ thể vẫn mang bản năng của khí hậu nhiệt đới - những buổi trưa nóng bức khiến cơ thể muốn nghỉ ngơi. Những người làm việc ca sáng ở Việt Nam hiểu rằng sau 11-12 giờ, năng suất làm việc giảm dần, não bắt đầu mệt mỏi, mắt cay. Giấc ngủ trưa là cách để cơ thể “reset” và tiếp tục làm việc vào buổi chiều.
Mặt khác, văn hóa công sở Mỹ không chấp nhận điều này. Không có phòng ngủ trưa, không có văn hóa “gối bàn”. Nếu bạn đóng cửa văn phòng để chợp mắt 20 phút, đồng nghiệp sẽ nghĩ bạn đang “lười biếng”. Khi làm freelance tại nhà, bạn có ý định ngủ một chút, nhưng không có kỷ luật từ môi trường công sở - một giấc ngủ có thể kéo dài đến 5 giờ chiều, và khi tỉnh dậy, bạn lại thấy tiếc nuối vì đã mất cả buổi.
Đó chính là mâu thuẫn: ngủ trưa là thói quen có lợi. Khoa học đã chứng minh. Và cơ thể cần giấc ngủ trưa. Nhưng xã hội lại không cho phép.
Nhiều người Việt tại Mỹ dần từ bỏ thói quen ngủ trưa. Không phải vì họ không muốn, mà vì họ không thể. Họ chuyển sang uống cà phê để thay thế, tự ép bản thân làm việc liên tục như các đồng nghiệp người Mỹ. Nhưng cơ thể không được lập trình theo cách đó.
Kết quả? Buổi chiều mệt mỏi, tập trung kém, uống thêm caffeine, tối về mệt mỏi không ngủ được, sáng hôm sau lại tiếp tục vòng lặp.
Những người có vấn đề mất ngủ ban đêm càng tồi tệ hơn - họ buồn ngủ ban ngày nhưng không được ngủ, tối đến lại càng khó ngủ.
Trong khi đó, tại Việt Nam, ngủ trưa vẫn là thói quen phổ biến từ trường học đến công sở. Trẻ em được bắt buộc ngủ trưa vì đó là yếu tố quan trọng cho sự phát triển trí tuệ. Người lớn ngủ trưa không bị đánh giá, mà được coi là chuyện bình thường, thậm chí là cần thiết.
Có một nghịch lý thú vị: phương Tây từng coi ngủ trưa là lạc hậu, nhưng giờ đây họ lại đang phát minh lại nó dưới cái tên “power nap”. Google, Nike, NASA đã thiết kế phòng ngủ cho nhân viên. Các CEO tại Silicon Valley khoe rằng họ ngủ trưa 20 phút để nâng cao năng suất. Đây được gọi là “biohacking”, “productivity hack”, hay “tối ưu hóa dựa trên khoa học”.
Đó chính xác là những gì người Việt đã làm từ hàng trăm năm qua.
Sự khác biệt? Khi người Mỹ làm, đó là “đổi mới”. Khi người Việt làm, đó là “văn hóa lạc hậu”. Khi một startup công nghệ có “nap pod”, đó là “nơi làm việc tiến bộ”. Khi một công ty Việt Nam có giường ngủ trưa, đó là “không chuyên nghiệp”.
Tất nhiên, ngủ trưa không phải lúc nào cũng hoàn hảo. Một chu kỳ ngủ kéo dài 90 phút - nếu bạn ngủ không đủ và bị đánh thức giữa giai đoạn ngủ sâu, cơ thể sẽ bị “sốc”: tim đập nhanh, chóng mặt, mất phương hướng, và bạn có thể cảm thấy mệt mỏi hơn cả trước khi ngủ. Ngủ trưa quá lâu có thể làm rối loạn giấc ngủ đêm. Đối với những người đã bị mất ngủ, ngủ trưa có thể làm tình trạng tồi tệ hơn.
Nhưng đây là vấn đề của cách thức, không phải của bản chất. 20-30 phút là đủ để phục hồi năng lượng mà không rơi vào giấc ngủ sâu. 6 phút cũng có tác dụng. 90 phút nếu bạn có thời gian và ngủ đủ một chu kỳ.
Văn hóa không có tiêu chuẩn đúng sai tuyệt đối. Chỉ có điều phù hợp hay không phù hợp với điều kiện sống. Ngủ trưa xuất phát từ khí hậu nhiệt đới, từ lối sống nông nghiệp, từ nhịp sinh học của con người vùng Đông Nam Á. Nó tồn tại vì có lý do.
Người Việt tại Mỹ đang tồn tại trong một khoảng xám giữa hai nền văn hóa. Chúng ta hiểu rằng ngủ trưa mang lại nhiều lợi ích, điều này đã được khoa học chứng minh, cơ thể vẫn cần điều đó – nhưng xã hội Mỹ lại không công nhận. Chúng ta phải tự đưa ra lựa chọn: duy trì thói quen này và chấp nhận những đánh đổi, hay từ bỏ nó để “hòa nhập”?
Kết nối, trao quyền và mang đến cơ hội, nhằm thúc đẩy sự phát triển nghề nghiệp, kinh doanh và văn hóa cho cộng đồng người Việt tại Mỹ
